Fais_Protaseis_Blog.jpg

O Φραντς Κάφκα (1883-1924) προσπάθησε να ξεδιαλύνει (μπορεί όμως και να περιπλέξει) μέσα από τα βιβλία του (αλλά και τα ημερολογιακά και επιστολικά του κατάλοιπα) ισόβιους διχασμούς. Με άλλα λόγια: Τσέχος που γράφει στα γερμανικά, νομικός σύμβουλος που αισθάνεται συγγραφέας, Εβραίος που δεν πατάει στη συναγωγή, εργένης που υποδύεται τον αρραβωνιασμένο, ευυπόληπτος αστός που συχνάζει σε καταγώγια, έφηβος που γερνάει απότομα, φυγάνθρωπος που διψά για συνάθροιση, φαντασιόπληκτος που –εκ των υστέρων– η ροπή του στο αδιανόητο αποδεικνύεται τεκμηριωμένο «ρεπορτάζ» για τον επικείμενο ευρωπαϊκό ζόφο. 

Δεν είναι τυχαίο ότι στη λίστα επιβίωσης των έργων που άφησε ο Κάφκα στον στενό φίλο του Μαξ Μπροντ (ο οποίος από τη μια πλευρά διέσωσε το έργο του, από την άλλη ؘ–ως ένα σημείο– το παραχάραξε) δε συμπεριλαμβάνεται κανένα από τα πολυσέλιδα μυθιστορήματά του (Η δίκη, Ο πύργος, Αγνοούμενος), όχι μόνο επειδή ήταν ανολοκλήρωτα. Φρονώ ότι ο Κάφκα θεωρούσε ότι ο πυρήνας της γραφής του, ο Κάφκα του  Κάφκα, ανιχνεύεται στις νουβέλες, στα αφηγήματα, στα διηγήματα, στις παραβολές του.

Με γραφή ληθαργική, αποσπασματική, αινιγματική και ψυχρή, αντιρεαλιστική από τον πολύ ρεαλισμό, ο Κάφκα αποτύπωσε κρίσιμα και ανεπανάληπτα το ατομικό και συλλογικό άγχος του σύγχρονου υποκειμένου. 

Με αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων από τον θάνατο ίσως του σημαντικότερου συγγραφέα του 20ού αιώνα, αναμφίβολα πάντως του επιδραστικότερου, διακρίνω κάποια από τα σημαντικότερα βιβλία του που κυκλοφορούν στη γλώσσα μας (καθώς αρκετοί τίτλοι είναι εξαντλημένοι από τη βιβλιαγορά, τόσο αφηγηματικοί όσο και θεωρητικοί). Ειδική μνεία θα κάνω σε τρεις τέτοιες εκδόσεις: Elias Canetti, H άλλη δίκη. Τα γράμματα του Κάφκα στη Φελίτσε (μτφρ. Αλ. Ίσαρης), Scripta, 2002, η βιογραφία του Νιcholas Murray Κάφκα (μτφρ. Ξ. Κομνηνός, Αλ. Κυπριώτης, Ίνδικτος, 2005) και Ημερολόγια 1910-1923 (μτφρ. Τέα Ανεμογιάννη, Εξάντας 2018). 

Μισέλ Φάις

1. Γράμματα στη Μιλένα, Εισαγωγή: Βίλλα Χάας, Μετάφραση: Τέα Ανεμογιάννη, Εκδόσεις Κέδρος

Ο Κάφκα υπήρξε επιστολομανής. Ειδικά με τις γυναίκες με τις οποίες είχε διαρκείς, ακόμη και εφήμερες σχέσεις. Εκεί αποτυπώνεται ο περίπλοκος ψυχισμός του όσον αφορά την επιθυμία, τη δέσμευση, τη συνάφεια. 
Η Μιλένα Γιεσένκα (η μόνη μη εβραϊκής καταγωγής  καθοριστική σχέση του συγγραφέα) γνωρίζει τον Κάφκα το 1919 και του ζητάει να μεταφράσει κείμενά του στα τσέχικα (ως γνωστόν ο Κάφκα έγραφε στα γερμανικά).  Αντάλλαξαν παθιασμένα γράμματα και συναντήθηκαν μόνο δύο φορές. Η ιμερολογιογραφική τους σχέση διακόπτεται το 1920. Ανταλλάσουν κάποιες επιστολές το 1922 και το 1923. Το επικήδειο σημείωμα της  χειραφετημένης και διανοούμενης Μιλένα (που  πέθανε στο ναζιστικό στρατόπεδο Ράβενσμπρουκ) στον Κάφκα αποτελεί υπόδειγμα συναισθηματικής διαύγειας και κριτικής βαθύτητας.

2. Έρευνες ενός σκύλου και άλλα διηγήματα, Μετάφραση-Επίμετρο: Αλεξάνδρα Ρασιδάκη, Εκδόσεις Πατάκη    

Η καθηγήτρια Αλεξάνδρα Ρασιδάκη δε μετέφρασε μόνο ανάγλυφα εκτενείς, μικρές και μικρότερες ζωομορφικές ιστορίες του Κάφκα, το σημαντικότερο είναι ότι μας συστήνει το έργο του Τσεχοεβραίου βασισμένο στην κριτική έκδοση της Φρανκφούρτης. Κοντολογίς, αποκαθαρμένο από τον ασφυκτικό εναγκαλισμό του Μαξ Μποντ. Του στενού φίλου του Κάφκα, ο οποίος προσπάθησε όχι μόνο να μας συστήσει έναν αγιοποιημένο συγγραφέα, αλλά και να παρέμβει και στο γυμνό, μακροπερίοδο, επαναληπτικά μινιμαλιστικό ύφος της γραφής του.

3. Γράμμα στον πατέρα, Μετάφραση: Βασίλης Τσαλής, Εκδόσεις Μεταίχμιο

Ο Κάφκα σκεφτόταν να στεγάσει όλο του έργο υπό τον τίτλο «Πειρασμοί δραπέτευσης από την πατρική σφαίρα». Η ανεπίδοτη επιστολή του στον αυτοδημιούργητο έμπορο και δεσποτικό πατέρα του αποτυπώνει εκ των έσω την ταραγμένη σχέση τους. Μπορεί ο Κάφκα να αποστρεφόταν τον ψυχολογισμό στη γραφή του, εδώ όμως φτάνει σε μια σπάνια ψυχική ανατομία, όσον αφορά τη σχέση πατέρα-γιου (που παράλληλα αποκαλύπτει βιβλικές, ερωτικές ή κοινωνικές συνδηλώσεις). Κρίσιμη λεπτομέρεια: το γράμμα το έδωσε στη μητέρα του για να το δώσει στον πατέρα του, η οποία εν τέλει αποφάσισε να μην το δώσει στον άντρα της. Μήπως, λοιπόν, στην αβέβαιη ψυχή του Κάφκα η επιστολή απευθυνόταν στη μητέρα του, η οποία πάντα λειτουργούσε κατευναστικά στις μεταξύ τους εντάσεις;

4. Στη σωφρονιστική αποικία, Μετάφραση: Βασίλης Τσαλής, Εκδόσεις Κίχλη

Αινιγματικό και προφητικό κείμενο. Προβάλλει μέσω μιας δυστοπικής αποικίας την επερχόμενη βαρβαρότητα (γράφτηκε το 1914) στην Ευρώπη. Αγχώδης και αποστασιοποιημένη αφήγηση, θυμίζει ντοκιμαντέρ συλλογικού εφιάλτη. Από τα πιο πολιτικά και κριτικά κείμενα του Κάφκα που χαρτογραφεί τη σχέση εξουσίας και τεχνολογίας, αλλά και δημιουργίας απαθών πολιτών/παρατηρητών.

5. Η μεταμόρφωση, Μετάφραση: Μαργαρίτα Ζαχαριάδη, Εκδόσεις Πατάκη

Η εμβληματική νουβέλα του Κάφκα που προκάλεσε πολλές μεταμορφώσεις: θεατρικές, εικαστικές, κινηματογραφικές, μουσικές και χορογραφικές. Ένα υπαρξιακό θρίλερ, με μαύρο χιούμορ που μιλάει για το εργασιακό, οικογενειακό και υπαρξιακό σφαγείο ενός καθημερινού ανθρώπου. Ένας ανύπαντρος πλασιέ υφασμάτων, σε μια μικροαστική οικογένεια, που τον απομυζά οικονομικά και ψυχικά, μια συνηθισμένη μέρα ξυπνάει (ή ονειρεύεται ότι ξυπνάει) μεταμορφωμένος σε τεράστιο σκαθάρι. Έκτοτε όλα πλέον είναι τελείως διαφορετικά. Μια σκοτεινή αλληγορία με γλώσσα απλή, νηφάλια, οικεία.

6.  Το κτίσμα, Μετάφραση: Αλεξάνδρα Ρασιδάκη, Εκδόσεις Άγρα

Ένα από τα τελευταία κείμενα του Κάφκα. Ο αναγνώστης συναντά τις χρόνιες θεματικές και υφολογικές εμμονές του στην πιο ώριμη εκδοχή τους. Ζωομορφισμός, άγχος, παραίσθηση, εγκλωβισμός, ασιτία, ασφυξία, σε μια πρόζα γυμνή, ψυχρή, καθηλωτική. Ο τυφλοπόντικας αφηγητής (όπως και σε πάμπολλες μεταμορφώσεις του αφηγηματικού εγώ) είναι ένας διαρκής μετεωρισμός ανάμεσα στο corpo-animal και στο corpo-objecto.

7. Αφορισμοί, Μετάφραση: Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, Εκδόσεις Ερατώ

Ο εν λόγω τόμος είναι μια καλή ευκαιρία για κάποιον να γνωρίσει τον ακαριαίο λόγο του Τσεχοεβραίου. Ριπές μεταφυσικής, στοχαστικής, αμφίθυμης αφήγησης. Κείμενα που έγραψε σε οκτώ μήνες, φιλοξενούμενος στο σπίτι της αδελφής του στη Βοημία (από τον Σεπτέμβριο του 1917) και καταχωρίστηκαν ως «Αφορισμοί της Βοημίας» και «Αυτός».

8. Όνειρα, Πρόλογος-Μετάφραση: Αλεξάνδρα Ρασιδάκη, Εκδόσεις Άγρα

Σεσημασμένος της αϋπνίας, γραφιάς που ξημερωνόταν μπροστά στη λευκή σελίδα, στυλίστας της ενύπνιας ποιητικής. Η μεταφράστρια Αλεξάνδρα Ρασιδάκη  επιλέγει κείμενα του Τσεχοεβραίου από τον ωκεανό της επιστολικής και ημερολογιακής γραφής του. Τα όνειρα για τον Κάφκα είναι ταυτόχρονα τρόπος γραφής, αντεστραμμένης ζωής και πνευματικού αυτοπροσδιορισμού.

9. Η δίκη, Μετάφραση: Δημήτρης Στ. Δήμου, Εκδόσεις Ροές

Το πρώτο εκτενές μυθιστόρημα του Κάφκα στην ανάγλυφη μετάφραση του Δήμου (ο πρώτος που γύρισε  στην ελληνική το έργο του Κάφκα).  Ένα μυθιστόρημα τομή στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία που έχει προκαλέσει πλήθος προσλήψεων: μαρξιστικών, ψυχαναλυτικών, ταλμουδικών, φεμινιστικών κτλ.  Η μοναχική φιγούρα του Γιόσεφ Κ., που εμπλέκεται εξαιτίας μιας απροσδιόριστης κατηγορίας σ’ έναν κυκεώνα δικαστικής γραφειοκρατίας, όπου η ατομική βούληση δε συγκρούεται μόνο με τους χαοτικούς νόμους, αλλά και με την απουσία νοήματος οποιασδήποτε αντίδρασης. Μια πλάγια, αλλά ανηλεής κριτική των μετέπειτα ολοκληρωτικών καθεστώτων.

 

10. Ο πύργος, Μετάφραση: Βασίλης Πατέρας, Εκδόσεις Ροές

Το τελευταίο, ημιτελές και μεταθανάτιο μυθιστόρημα του Κάφκα. Ο Χωρομέτρης ενσαρκώνει μια γραφειοκρατική, υπαρξιακή και μεταφυσική παρεξήγηση. Μια πρόζα που βρίθει υπαινιγμών και αποσιωπήσεων αποτυπώνει με νευρωτική κωμικότητα την ατελέσφορη προσπάθεια του ήρωα να πλησιάσει τον Πύργο και να αναλάβει καθήκοντα. Ο συγγραφέας ως ακυρωμένος υπάλληλος, ως χαοτικός εραστής, ως αποσυνάγωγος Εβραίος διασταυρώνονται στο πανικόβλητο πρόσωπο του Χωρομέτρη.